De grote shake-out
GEPLAATST: 7-7-2009
We hebben de afgelopen vijftien jaar het einde meegemaakt van een periode van ongekende culturele rijkdom. Maar nu komt de grote shake-out eraan.

Het is altijd mooi weer in boekenland, als we mogen afgaan op het CPNB dat de boekenweek organiseert. Ook in 2008 werden er meer boeken verkocht dan in het vorige jaar, en zo gaat het ieder jaar. Zelfs met de kredietcrisis aan de horizon staan er zaterdags drommen publiek in de boekhandel. Toch hoef je geen zwartkijker te zijn om te zien dat het rommelt in het boekenvak.

Uitgeverijen en boekhandel zijn al jaren in een strijd gewikkeld over marges en kortingen. Vrijwel alle onafhankelijke boekhandels zijn uit de markt gedrukt door de holle bolle boekenpaleizen die de ketens op de A-locaties hebben gevestigd. Nu de eerste keten in de problemen te raakt, is er een verdere verschraling van de markt te verwachten. De boekhandel richt zich steeds meer op de impulskoper die geen behoefte heeft aan een groot assortiment, en zo komen veel titels nooit in de buurt van een lezer. Maar toen een aantal uitgevers een half jaar geleden in HP De Tijd zei toekomst te zien in het internet ‘als distributiekanaal voor het betere boek’, werd er door boekhandelaren nog weken lang schande van gesproken.

Schrijvers blijven opvallend stil in deze discussie. Rond de eeuwwisseling waren er schrijvers die bezwaar maakten tegen de vermarkting van het literatuur, de concernvorming, de jobhoppende redacteuren en de jacht op de bestseller. Er waren geruchtmakende auteurstransfers en stukken in de krant. Inmiddels heeft een zekere gelatenheid zich van veel schrijvers meester gemaakt. Weinig schrijvers beschouwen hun uitgeverij nog als een huis waar ze zomaar kunnen binnenlopen.

De literatuur is nooit een vetpot geweest, maar veel schrijvers zijn nu in een strijd gewikkeld die niet eens om geld draait, maar om de laatste lezers. En daarmee om het bestaansrecht van hun werk. Er worden in ons land wel veel meer boeken verkocht dan dertig, veertig jaar geleden, maar dat zijn steeds dezelfde titels, die soms jarenlang bovenaan de bestsellerlijst staan. Het probleem is dat de ouderwetse lezer aan het verdwijnen is, de lezer die zelf zijn boeken uitkiest, schrijvers trouw blijft en er soms een pervers genot in schept een boek te lezen dat niemand anders leest. Die lezer hield een brede en diverse literatuur in de lucht, waar nu geen behoefte meer aan is.  



We lezen niet meer zoals we vroeger lazen. De literatuur is meegezogen in de massacultuur. Wie een boek leest, wil daar niet alleen in staan. Bij de bestsellers van nu gaat het om enorme aantallen, en ondertussen halen andere boeken  -  goed gerecenseerde literatuur van gevestigde schrijvers  -  oplagen die in de buurt van een dichtbundel komen. Die sfeer van winner takes all is in het hele literaire bedrijf geslopen. Steeds vaker worden prijzen op elkaar gestapeld om één boek de grote kampioen te maken, zoals bij Grunbergs Tirza en Doeschka Meijsings Over de liefde.

We kunnen het de jurys verwijten dat ze de fantasie de wereld inhelpen dat maar één boek het beste is. We kunnen de uitgevers nadragen dat ze luisteren naar marketinglui. We kunnen de boekhandels mijden waar alleen bestsellers liggen opgestapeld. Maar uiteindelijk moeten we de oorzaak van de uitverkoop van onze literatuur bij de lezers zoeken. Het publiek krijgt wat het wil.

We hebben de afgelopen vijftien jaar het einde meegemaakt van een periode van ongekende culturele rijkdom. Vroeger was geen schrijver te obscuur of er was wel een uitgever die hem tot het eind der dagen uitgaf, een criticus die zijn werk wist uit te leggen en een publiek dat het hem trouw bleef lezen. Een moeilijk boek schrijven of lezen gold toen als een heldendaad. Die tijd is voorbij. Het is mode om kwaad te spreken over baby-boomers, maar het huidige publiek heeft niet meer die culturele honger die werd aangewakkerd door goed onderwijs, nieuwe sobere welvaart en een heilzame schaarste aan andere vormen van verstrooiing.

Tot dusverre zijn uitgeverijen rustig blijven produceren alsof die tijden niet allang voorbij zijn. Die overproductie is alleen vol te houden zolang er een paar grote bestsellers in het fonds zitten. Toch zal het niet lang meer duren of er komt een grote shake-out in de literatuur, wanneer een nieuwe generatie uitgevers een dikke rode lijn trekt tussen de schrijvers met een publiek en een plek in de media, en de schrijvers die op geen enkele manier iets voor de uitgeverij betekenen. Dit proces werd in 2001 al in gang gezet met de geruchtmakende Meulenhoff-exodus die ook een manier was om minder aansprekende auteurs kwijt te raken.

De grote schoonmaak die nog in het verschiet ligt, zal zonder zulk spektakel verlopen, want het acht-uurjournaal trekt er niet op uit om een schrijver op z’n retour te vragen hoe het voelt om zonder uitgever te zitten. Maar het zal niet lang meer duren of onze literatuur ziet er weer uit als in de tijden voor de grote overvloed. En wie dat armoe vindt, moet morgen snel een paar boeken kopen waar de media geen enkele aandacht aan hebben besteed. Ouderwets mooie boeken.

NRC Handelsblad, 10 maart 2009